Η Ειρήνη της Βεστφαλίας και η ευρωπαϊκή τάξη

Scroll down to content

Φέτος συμπληρώνονται 370 χρόνια από τη σύναψη της Ειρήνης της Βεστφαλίας (1648) η οποία είχε ως αποτέλεσμα αφενός τη λήξη του Τριακονταετούς πολέμου (1618-1648), μεταξύ του συνασπισμού των καθολικών κρατών και του συνασπισμού των διαμαρτυρόμενων, και τη λήξη του Ογδοηκονταετούς πολέμου, μεταξύ της Ισπανίας και της Ολλανδικής Δημοκρατίας, και αφετέρου την αλλαγή της μεσαιωνικής τάξης πραγμάτων και την αντικατάστασή της από ένα σύστημα ανεξάρτητων κρατών του οποίου οι αρχές δεν διαφέρουν πολύ από αυτές του σύγχρονου διεθνούς συστήματος. Η Ειρήνη της Βεστφαλίας αποτελείται από τρεις ξεχωριστές και αλληλοσυμπληρούμενες συμφωνίες οι οποίες είναι:

  1.  Η ειρήνη του Μίνστερ η οποία υπογράφτηκε τον Ιανουάριο του 1648 από την Ισπανία και την Ολλανδική Δημοκρατία.
  2. Η συνθήκη του Μινστερ η οποία υπογράφτηκε τον Οκτώβριο του 1648 μεταξύ Γαλλίας, Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας καθώς και των αντίστοιχων συμμάχων τους.
  3. Η συνθήκη του Οσναμπρίκ τον Οκτώβριο του 1648 μεταξύ της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, της Γαλλίας, της Σουηδίας και των συμμάχων τους.

Μετά από διαπραγματεύσεις που διήρκεσαν τέσσερα περίπου χρόνια το συνέδριο κατέληξε στις εξής αποφάσεις:

  • Αναγνωρίστηκε η θρησκευτική ελευθερία και η ισότητα των δογμάτων. Οι ηγεμόνες διατήρησαν το δικαίωμα επιβολής της θρησκείας τους στους υπηκόους τους (cujus region, ejus religio)
  • Η Αγία Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία έγινε ομοσπονδία ανεξάρτητων κρατών, στα οποία δόθηκε το δικαίωμα να συνάπτουν συμμαχίες μεταξύ τους και με ξένα κράτη.
  • Η Ολλανδική Δημοκρατία αναγνωρίσθηκε ως ανεξάρτητο κράτος.
  • Η Ελβετική Ομοσπονδία αναγνωρίσθηκε ως ανεξάρτητο κράτος.
  • Στην Γαλλία περιήλθαν οι περιοχές Μέτς, Τούλ και Βέρντεν και το μεγαλύτερο μέρος της Αλσατίας.
  • Η Σουηδία προσάρτησε τη Δυτική Πομερανία και εξασφάλισε τον έλεγχο των ποταμών Ούτερ, Έλβα και Βέζερ.
  • Η Βαυαρία προσάρτησε το Άνω Παλατινατο και το Βραδεμβούργο επεκτάθηκε αρκετά.

Στις παραπάνω αποφάσεις εκφράζονται οι στόχοι της Γαλλίας οι οποίοι ήταν η διάσπαση της Αγία Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας και η εξασθένιση του ελέγχου της Ισπανίας στις Κάτω Χώρες. Από την κυριαρχία της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας δεν έμεινε σχεδόν τίποτα, δεδομένου ότι κάθε ένας από τους Γερμανούς πρίγκιπες αναγνωρίσθηκε ως κυρίαρχος ηγεμόνας.

       Η Ειρήνη της Βεστφαλίας υπήρξε η αφετηρία της δημιουργίας ενός νέου συστήματος ανεξάρτητων κρατών καθώς και ο πρόγονος όλων των μεγάλων συνεδρίων της Ευρώπης που στο μέλλον θα τερμάτιζαν τους πολέμους της. Αυτό που σήμερα ονομάζουμε διεθνή τάξη έχει τις ρίζες του στις συμφωνίες της Βεστφαλίας. Ιδιαίτερη σημασία έχει το γεγονός ότι η Ευρωπαϊκή τάξη, που διαμορφώθηκε μέσα από αυτές τις συμφωνίες, βασιζόταν, όχι όπως παλαιότερα στην ενότητα της Χριστιανοσύνης, αλλά περισσότερο σε ένα σύστημα ανεξάρτητων κρατών. Τα κράτη αυτά δεν θα παρενέβαιναν στις εσωτερικές υποθέσεις και στη χάραξη πολιτικών άλλων κρατών (λογική της μη επέμβασης) όπως έκανε η Καθολική Εκκλησία και η Αγία Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία κατά τον μεσαίωνα. Παράλληλα κάθε τάση για ηγεμονία, στο διεθνές σύστημα, που μπορεί να εκδήλωνε κάποιο κράτος, εξουδετερώνονταν μέσα από μια γενική πολυπολική ισορροπία ισχύος.

       Το κείμενο των συμφωνιών διατύπωνε ορισμένες ιδέες τις οποίες βλέπουμε και σε μεταγενέστερες συμφωνίες όπως η καταδίκη των δινών του πολέμου και η ανάγκη για μια καλύτερη τάξη πραγμάτων. Επίσης η συμφωνία διατύπωνε και αναγνώριζε τις αρχές της κυριαρχίας, της εδαφικής ακεραιότητας και τις νομικής ισοτιμίας (τυπική ισοτιμία) όλων των κρατών. Με τις αρχές αυτές το κράτος (stato) έγινε το βασικό στοιχείο πάνω στο οποίο οικοδομήθηκε η Ευρωπαϊκή τάξη σε αντίθεση με στοιχεία πολιτικής οργάνωσης όπως η αυτοκρατορία ή η θρησκευτική ταυτότητα που δέσποζαν κατά τον μεσαίωνα. Τα κράτη που υπέγραψαν την εν λόγο ειρήνη αναγνωρίζονταν ως μέλη της διεθνούς κοινωνίας έχοντας το δικαίωμα να διατηρούν τον δικό τους πολιτισμό, το δικό τους πολιτικό σύστημα, την δική τους θρησκεία καθώς και την δυνατότητα χάραξης της δικής τους εσωτερικής αλλά και εξωτερικής πολιτικής έχοντας την προστασία (τυπικά) του διεθνούς συστήματος έναντι εξωτερικών παρεμβάσεων. Με αυτό το τρόπο έχουμε την προαγωγή της πολιτικής σε μια αυτόνομη σφαίρα δράσης. Η πολιτική ήταν πλέον ελεύθερη από εξωτερικές εισβολές θρησκευτικού τύπου, όπως αυτές παραδοσιακά υπήρχαν από την Καθολική Εκκλησία και την Αγία Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, στις κρατικές υποθέσεις. Εδώ πρέπει να αναφέρουμε ότι η προστασία κάποιου κράτους από εξωτερική παρέμβαση γινόταν στην πράξη όταν αυτή συμβάδιζε με τα συμφέροντα του κράτους «προστάτη».

       Η εξάλειψη της ιεραρχίας δικαιωμάτων της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας και της παπικής εξουσίας σε συνδυασμό με την ανάδυση του κράτους σήμαναν το τέλος της λεγόμενης Respublica Christiana και την γέννηση του πρώτου πολυπολικού συστήματος και της νέας Ευρωπαϊκής τάξης. Καθοριστική παράμετρος αυτής της νέας Ευρωπαϊκής τάξης ήταν η ισορροπία δυνάμεων. Το σύστημα ισορροπίας που διαμορφώθηκε είχε στόχο την καταπίεση κάθε τάσης αναθεώρησης του status quo του ίδιου συστήματος. Πλέον όλα τα κράτη συμμετείχαν ανεξάρτητα στον διπλωματικό διάλογο. Δημιουργήθηκε λοιπόν μια δομή, εντός του νέου συστήματος, που επέτρεπε την διαμόρφωση πολυάριθμων συμμαχιών. Τα κράτη μπορούσαν να πάνε από την μια συμμαχία στην άλλη καθώς οι συμμαχίες αυτές ήταν αρκετά ελαστικές και βραχύβιες. Σκοπός των εν λόγο συμμαχιών ήταν η καταπολέμηση κάθε κινδύνου ηγεμονικού ή επαναστατικού τύπου και η εξυπηρέτηση των διαφόρων συμφερόντων των κρατών,  μέσω της ισορροπίας της ισχύος.Ο μηχανισμός της ισορροπίας της ισχύος έγινε ρυθμιστική αρχή των Διεθνών Σχέσεων και πραγματώθηκε με την αποδυνάμωση των Αψβούργων και την αναγνώριση στους ηγεμόνες του δικαιώματος της κρατικής κυριαρχίας.

       Η βεστφαλιανή τάξη πραγμάτων επιβλήθηκε από τους νικητές στους ηττημένους και είναι ουσιαστικά ο διαχωρισμός της κρατικής εξουσίας από την οικουμενική εξουσία της μεσαιωνικής Καθολικής Εκκλησίας. Οι ηγεμόνες της Ευρώπης δεν δεσμεύονταν πλέον από τους οικουμενικούς κανόνες που ρύθμιζαν μέχρι τότε την συμπεριφορά των κρατών. Αντιθέτως βασικοί άξονες του νέου πολυπολικού διεθνούς συστήματος ήταν ο κατακερματισμός και η πολυμορφία. Η συμφωνία της Βεστφαλίας έδινε έμφαση στη διαίρεση των κρατών και όχι στην ενότητα της Χριστιανοσύνης απορρίπτοντας κάθε ιδέα ενός πάπα, αυτοκράτορα ή κυρίαρχου (επί όλων των άλλων κρατών) κράτους που θα είχε οικουμενική εξουσία. Σε αυτά οφείλεται και η αντι-ηγεμονική απόχρωση της βεστφαλιανής τάξης. Στις μέρες μας, όπου βλέπουμε την ανοδική και πτωτική πορεία των μεγάλων δυνάμεων, είναι σημαντικό να γνωρίζουμε τις καταβολές του πολυπολικού διεθνούς συστήματος. Μέσα από την ανάλυση της βεστφαλιανής τάξης μπορούμε να αντλήσουμε αρκετά εργαλεία που θα μας βοηθήσουν να κατανοήσουμε καλύτερα το σύγχρονο διεθνές σύστημα και την συμπεριφορά των κρατών εντός αυτού.

Του Άγγελου Αλιβάνιστου

Βιβλιογραφία:

  1. Κουσκουβέλης Η. Ι. , Εισαγωγή στις Διεθνείς Σχέσεις, Αθήνα, Εκδόσεις ΠΟΙΟΤΗΤΑ, 2004
  2. Σπυρόπουλος Γ. Μ. , Διεθνείς Σχέσεις ρεαλιστική προσέγγιση θεωρία και πράξη, Αθήνα, Εκδόσεις ΠΟΙΟΤΗΤΑ, 2010
  3. Χριστοδουλίδης Θ. Α. , Διπλωματική Ιστορία, από τη Βεστφαλία στη Βιέννη 1648-1815, Αθήνα, Εκδόσεις Ι. Σιδέρης, 1990
  4. Burns E. M. , Ευρωπαϊκή Ιστορία. Ο δυτικός πολιτισμός: νεότεροι χρόνοι, μετάφραση Δαρβέσης Τ. ,Θεσσαλονίκη,  Εκδόσεις ΕΠΙΚΕΝΤΡΟ Α.Ε. ,2006
  5. Kissinger H. , Παγκόσμια Τάξη. Σκέψεις γύρω από το χαρακτήρα των εθνών και την πορεία τηε ιστορίας, μετάφραση  Καψάλης Χ., Αθήνα, Εκδοτικός οργανισμός ΛΙΒΑΝΗ, 2014
  6. Watson A. , Η εξέλιξη της διεθνούς κοινωνίας, μετάφραση Στροίκου Λια, Αθήνα, Εκδόσεις ΠΟΙΟΤΗΤΑ, 2006
Advertisements
Αρέσει σε %d bloggers: