UNCLOS και Δίκαιο της Θάλασσας

Scroll down to content

Αποτελεί γεγονός πως οι θάλασσες στις μέρες μας, χαρακτηρίζονται ως «ανοικτές», όρος που ουσιαστικά αναφέρεται στην ελεύθερη ναυσιπλοΐα. Ο όρος Ελευθερία Θαλασσών ή διαφορετικά «freedom of the seas» ή αρχή ελευθερίας θαλασσών, προέρχεται από τις θέσεις του Grotius από το ομώνυμο βιβλίο του «Mare Liberum», σύμφωνα με την οποία η ανοικτή θάλασσα είναι ελεύθερη για όλους και κανένα κράτος δεν μπορεί να θέσει κυριαρχία σ’ αυτή. Έτσι στην ανοικτή θάλασσα, καλούμενη και διεθνή ύδατα, εφαρμόζεται η ελεύθερη ναυσιπλοΐα (ελευθερία ναυσιπλοΐας) καθώς και της αλιείας και το μόνο κράτος, που μπορεί να ασκήσει έλεγχο σε ένα πλοίο είναι ακριβώς το ίδιο το κράτος του οποίου τη σημαία φέρει το πλοίο (Mark Osa Igiehon, 2006).

Σχετικά με την οριοθέτηση Θαλασσίων Ζωνών και την κυριαρχία ενός Κράτους στον θαλάσσιο χώρο, σημειώνεται αρχικά πως η Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS) του 1982, μεταξύ άλλων, προσφέρει σαφείς ορισμούς για την Αιγιαλίτιδα Ζώνη (Α.Ζ.) ή τα Χωρικά Ύδατα, τη Συνορεύουσα ή Παρακείμενη Ζώνη, την Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη (ΑΟΖ). Η Σύμβαση του ΟΗΕ για το Δίκαιο της Θάλασσας, η οποία συμφωνήθηκε το 1982 στο Montego Bay της Ιαμαϊκής (Τζαμάικα) και τέθηκε σε εφαρμογή στις 16 Νοεμβρίου 1994, αντικατέστησε τέσσερις παλαιότερες διεθνείς συνθήκες (Eisermann, 1991). Σε ψηφοφορία που έγινε στις 30 Απριλίου 1982 στη Νέα Υόρκη για τη νέα Σύμβαση 130 κράτη ψήφισαν υπέρ, τέσσερα κατά και 17 τήρησαν αποχή. Μεταξύ των κρατών, που ψήφισαν κατά της Σύμβασης ήταν και η Τουρκία. Μέχρι το τέλος του 2008 επικύρωσαν τη Σύμβαση 157 χώρες, μεταξύ των οποίων και η Κύπρος (ITLOS, 2018). Η Σύμβαση του ΟΗΕ για το Δίκαιο της Θάλασσας εισήγαγε πολλές καινοτομίες μεταξύ των οποίων και η δημιουργία Αποκλειστικής Οικονομικής Ζώνης.

ΔΙΚΑΙΟ ΤΗΣ ΘΑΛΑΣΣΑΣ

Η πρώτη σημαντική διεκδίκηση αποκλειστικής δικαιοδοσίας σε θαλάσσιους πόρους πέραν των χωρικών υδάτων πραγματοποιήθηκε από τις Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής (ΗΠΑ) στις 28 Σεπτεμβρίου 1945 με την Διακήρυξη 2667 του Προέδρου Τρούμαν σχετικά με την υφαλοκρηπίδα. Η Διακήρυξη αυτή ορίζει σε ελεύθερη μετάφραση ότι «λαμβάνοντας μέριμνα για τη διατήρηση και την ορθή χρήση των φυσικών πόρων της, η Κυβέρνηση των ΗΠΑ θεωρεί τους φυσικούς πόρους του υπεδάφους και του βυθού της υφαλοκρηπίδας κάτω από την ανοικτή θάλασσα, οι οποίοι όμως γειτνιάζουν στις ακτές των ΗΠΑ, ότι ανήκουν στις ΗΠΑ και υπόκεινται στη δικαιοδοσία και τον έλεγχό τους» (Clingan, 1994).

Στις 10 Δεκεμβρίου του 1982 υπεγράφη στο Montego Bay της Τζαμάικα η Νέα Συνθήκη για το Δίκαιο της Θάλασσας, όπου στο άρθρο 55 υιοθετήθηκε η έννοια της αποκλειστικής οικονομικής ζώνης. Το νομικό καθεστώς της ΑΟΖ, περιέχεται κυρίως στο Μέρος V της Σύμβασης για το δίκαιο της θάλασσας του 1982 (Επίσημη Εφημερίδα των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων, 1998), που αποτελείται από τα άρθρα 55-75, ενώ υπάρχουν και άλλα άρθρα, που αφορούν την ΑΟΖ και βρίσκονται σε άλλα Μέρη της Σύμβασης (π.χ. για την προστασία του περιβάλλοντος, την θαλάσσια επιστημονική έρευνα, την διευθέτηση των διαφορών κ.λ.π.). Τα άρθρα 55-59 θεσπίζουν το γενικό νομικό καθεστώς της ΑΟΖ, καθορίζουν την περιοχή της, προβλέπουν δικαιώματα και υποχρεώσεις, τόσο για τα παράκτια όσο και για τα υπό λοιπα κράτη, ενώ επίσης προβλέπουν έναν μηχανισμό για την επίλυση συγκρούσεων στις περιπτώσεις που ορισμένα δικαιώματα ή χρήσεις της, δεν χορηγούνται σε συγκεκριμένη κατηγορία κρατών. Τα άρθρα 61-73 περιγράφουν λεπτομερώς το καθεστώς που διέπει τη διατήρηση και εκμετάλλευση των ζώντων φυσικών πόρων της ΑΟΖ (δηλαδή, ουσιαστικά το καθεστώς αλιείας) και καλύπτουν το μεγαλύτερο μέρος των διατάξεων που αφορούν την ζώνη. Οι διατάξεις των άρθρων αυτών, αποτελούν την κύρια συνεισφορά της ΑΟΖ στο παραδοσιακό δίκαιο της θάλασσας, καθώς ρυθμίζουν το καθεστώς των φυσικών πόρων της υδάτινης στήλης που υπέρκειται του βυθού, μέχρι τα 200 ν.μ. απ’ την ακτή. Το άρθρο 60 ρυθμίζει το καθεστώς των τεχνητών νησιών, κατασκευών και εγκαταστάσεων στην ΑΟΖ, ενώ τα άρθρα 74 και 75 καθορίζουν τον τρόπο οριοθέτησης επικαλυπτόμενων περιοχών ΑΟΖ και τον τρόπο προσδιορισμού των γεωγραφικών συντεταγμένων της ζώνης.

ΟΡΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΑΟΖ

Ο συνδυασμός των άρθρων 55-59 της UNCLOS, που ρυθμίζουν γενικά το καθεστώς της ΑΟΖ, δίνει έναν συνοπτικό αλλά περιεκτικό ορισμό της ζώνης. Η ΑΟΖ, λοιπόν, είναι μια περιοχή που βρίσκεται πέρα από τη χωρική θάλασσα και είναι συνεχόμενη μ’ αυτήν, εκτείνεται μέχρι τα 200 ν.μ. από τις γραμμές βάσης της χωρικής θάλασσας, διέπεται δε από το ειδικό νομικό καθεστώς που θεσπίζεται στη Σύμβαση (Επίσημη Εφημερίδα των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων, 1998).

Στην ΑΟΖ το παράκτιο κράτος έχει κυριαρχικά δικαιώματα σε σχέση με όλους τους φυσικούς πόρους (ζώντες και μη ζώντες) της υδάτινης στήλης, του βυθού και του υπεδάφους, καθώς και σχετικά με άλλες δραστηριότητες για την οικονομική εκμετάλλευση και εξερεύνηση της ζώνης. Τα δικαιώματα επί του βυθού και του υπεδάφους της ζώνης ασκούνται σύμφωνα με τις διατάξεις για την Υφαλοκρηπίδα (Μέρος VI). Έχει επίσης, δικαιοδοσία σε σχέση με την κατασκευή και χρήση τεχνητών νησιών, εγκαταστάσεων και κατασκευών, την θαλάσσια επιστημονική έρευνα, την προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος, καθώς και άλλα δικαιώματα και υποχρεώσεις που προβλέπονται στην Σύμβαση.

Κατά την άσκηση των δικαιωμάτων και εκπλήρωση των υποχρεώσεων του το παράκτιο κράτος πρέπει να λαμβάνει υπόψη του τα δικαιώματα (ελευθερίες) των άλλων κρατών στην ζώνη. Όλα τα άλλα (πλην του παράκτιου) κράτη, απολαμβάνουν στην ΑΟΖ τις ελευθερίες επικοινωνίας της ανοικτής θάλασσας, δηλαδή της ναυσιπλοΐας, της υπερπτήσης, της τοποθέτησης υποβρύχιων καλωδίων και σωληναγωγών και άλλες συναφείς μ’ αυτές ελευθερίες, λαμβάνοντας βέβαια υπόψη τα δικαιώματα και υποχρεώσεις του παράκτιου κράτους. Τόσο για τα υπόλοιπα κράτη, γενικά, όσο και για τις ειδικές κατηγορίες των κρατών χωρίς ακτές και των γεωγραφικώς μειονεκτούντων κρατών, προβλέπονται επίσης στην ΑΟΖ, δικαιώματα συμμετοχής, υπό ορισμένες προϋποθέσεις, στην αλιεία μέσα στην ΑΟΖ και στη διεξαγωγή της επιστημονικής έρευνας στη ζώνη.

Η ΛΥΣΗ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ (;)

Η οριοθέτηση θαλασσίων ζωνών από όλο και περισσότερα κράτη τα τελευταία χρόνια, καθιστά πλέον φανερή την αναγκαιότητα οριοθέτησης των θαλάσσιων συνόρων της Ελλάδας (Ρούκουνας, 1982). Συγκεκριμένα στη Μεσόγειο, τα μόνα κράτη που δεν έχουν οριοθετήσει θαλάσσιες ζώνες πέραν της χωρικής θάλασσας είναι η Αλβανία, η Βοσνία-Ερζεγοβίνη, η Ελλάδα, το Μαυροβούνιο, το Μονακό και η Τουρκία. Επιπλέον, όσον αφορά τη Μεσόγειο, μόνο η Ελλάδα δεν έχει ορίσει χωρική θάλασσα πλάτους 12 ν.μ. (Περράκη, 1996). Συνεπώς, θεωρείται πλέον κατάλληλη η στιγμή για επέκταση του πλάτους της ελληνικής χωρικής θάλασσας στα 12 ν.μ., καθόσον η Ελλάδα θα εναρμονιστεί με την πολιτική των υπόλοιπων μεσογειακών κρατών. Σημειώνεται ότι μια τέτοια επέκταση θα ήταν καλύτερο να πραγματοποιηθεί πριν τη σύναψη συμφωνιών με τα γειτονικά κράτη για την οριοθέτηση θαλάσσιων ζωνών, ώστε στην περίπτωση που η διαφορά με κάποιο από τα γειτονικά κράτη καταλήξει σε δικαστική επίλυση τα ελληνικά νησιά (Μιχαήλ, 1983) να έχουν χωρική θάλασσα 12 ν.μ. Αυτό κρίνεται απαραίτητο γιατί, κατά τη μελέτη της σχετικής νομολογίας, ακόμα και στις περιπτώσεις που δεν αναγνωρίστηκε πλήρης επήρεια στα νησιά, σε καμία περίπτωση δεν αγνοήθηκε το δικαίωμα τους σε χωρική θάλασσα.

Όσον αφορά την υφιστάμενη διαφορά μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας για την υφαλοκρηπίδα του Αιγαίου, θεωρείται ότι το θέμα αυτό θα επιλυθεί απολύτως στην περίπτωση ανακήρυξης ελληνικής ΑΟΖ. Αυτό δε σημαίνει φυσικά ότι, στην περίπτωση μη ανακήρυξης ΑΟΖ από την Ελλάδα, η χώρα θα απωλέσει τα δικαιώματά της στην υφαλοκρηπίδα της τα οποία υφίστανται ipso jure (αυτοδικαίως) και χωρίς να απαιτείται σχετική διακήρυξη (Χατζηκωνσταντίνου, 1996) όμως, χάνονται τα επιπλέον οφέλη από την αξιοποίηση των υπερκείμενων υδάτων, τα οποία κατοχυρώνονται μέσω ανακήρυξης ΑΟΖ.

Καθόσον η διεθνής νομολογία εξετάζει την κάθε περίπτωση ξεχωριστά και παρά το πλήθος των υποθέσεων, δεν έχει καθιερώσει συγκεκριμένη μέθοδο οριοθέτησης, δεν είναι δυνατό να προεξοφληθεί η έκβαση μιας μελλοντικής δικαστικής επίλυσης της οριοθέτησης των ελληνικών θαλάσσιων ζωνών με τις γειτονικές χώρες. Πάντως φαίνεται ότι στις πιο πρόσφατες υποθέσεις (Ροζάκη, 1989) τα δικαιοδοτικά όργανα, αφού καθορίσουν την υπό οριοθέτηση περιοχή, χαράσσουν αρχικά μια προσωρινή γραμμή με τη μέθοδο της ίσης απόστασης και στη συνέχεια εξετάζουν την ύπαρξη σχετικών περιστάσεων, λόγω των οποίων η γραμμή αυτή θα πρέπει να τροποποιηθεί.

Λόγω των αποτελεσμάτων των πρόσφατων ερευνών εντοπισμού κοιτασμάτων υδρογονανθράκων στη Λεκάνη της ΝΑ Μεσογείου, οι οποίες αποτελούν ένδειξη ύπαρξης κοιτασμάτων και εντός της «ιδεατής» ελληνικής ΑΟΖ, η Ελληνική Πολιτεία θα πρέπει να επανέλθει δυναμικά στις διαπραγματεύσεις με τις γειτονικές χώρες για την οριοθέτηση των θαλάσσιων ζωνών της, συνεπικουρούμενη και από την Ευρωπαϊκή Ένωση, καθόσον οι ΑΟΖ Ελλάδας και Κύπρου αποτελούν και την ΑΟΖ της ΕΕ στην Ανατολική Μεσόγειο.

Σημαντική εξέλιξη αποτελεί η πρόσφατη (2013) εκτέλεση σεισμογραφικών ερευνών για εντοπισμό κοιτασμάτων σε περιοχές με σαφές ή ευκολότερα διασαφηνιζόμενο καθεστώς (Ιόνιο Πέλαγος, Ν. Κρήτη) και θα πρέπει οι ενέργειες αυτές να επεκταθούν και σε άλλες περιοχές, ειδικά σήμερα που η δημοσιονομική κατάσταση της χώρας δεν επιτρέπει άλλες καθυστερήσεις και υποθετικές συζητήσεις για τους πιθανολογούμενους υποθαλάσσιους φυσικούς πόρους της Ελλάδας, οι οποίοι θα βοηθήσουν στην οικονομική ανάκαμψη της χώρας.

 

Του Γιάννη Κουτούδη

 

Βιβλιογραφία:

Επίσημη Εφημερίδα των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων, Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας της 10 Δεκεμβρίου 1982 και Συμφωνία σχετικά με την εφαρμογή του μέρους ΧΙ της εν λόγω Σύμβασης, 1998.

Μιχαήλ Μ. «Η Υφαλοκρηπίδα των Ελληνικών νησιωτικών συμπλεγμάτων τον Αιγαίου και το Διεθνές Δίκαιο». τόμος Α’. Αθήνα: Α. Ν. Σάκκουλα, 1983.

Περράκη Σ. «Το Αιγαίο Πέλαγος και το νέο δίκαιο της θάλασσας». Αθήνα: A.Σάκκουλα, 1996.

Προεδρική Διακήρυξη σχετικά με την Υφαλοπρηπίδα της 23ης Ιουνίου 1947, El Mercurio, Santiago de Chile, 29 Ιουνίου 1947.

Προεδρικό Διάταγμα No. 781 της 1ης Αυγούστου 1947, El Peruano: Diario Oficial. Vol. 107, No. 1983, 11 Αυγούστου 1947.

Ρούκουνα Εμμανουήλ. «Διεθνές Δίκαιο». Αθήνα: Α.Ν.Σάκκουλα, 1982.

Clingan T. A. Jr. «The law of the sea: ocean law and policy». San Francisco: Austin and Winfield, 1994.

Eisermann, K.S. «The development and rights and duties of states in the EEZ after the 3rd U.N.Conference on the LOS». Thesaurus Acroasium, Vol. XVII, 1991.

Groves Steven. U.N. Convention on the Law of the Sea Erodes U.S. Sovereignty over U.S. Extended Continental Shelf. Washington: The Heritage Foundation, 2011.

Igiehon Mark Osa, «Present International Law on Delimitation of the Continental Shelf, National Energy Law and Taxation Review», 2006.

Αρέσει σε %d bloggers: