Το κοινό ευρωπαϊκό εγχείρημα – Μέρος 1ο: Η Γέννηση

Scroll down to content

Η λογική πίσω από έναν ενωμένο ευρωπαϊκό χώρο υπήρχε από τα αρχαία χρόνια. Οι αρχαίοι Ρωμαίοι ήταν οι πρώτοι που δημιούργησαν μια αυτοκρατορία ομοίων χαρακτηριστικών με τη σημερινή Ευρώπη, κυρίως γεωγραφικών. Η πρώτη ωστόσο έκφραση μιας ενωμένης Ευρώπης παρατηρήθηκε κατά τη διάρκεια της Μάχης του Πουατιέ (732), η οποία θεωρήθηκε ως η πρώτη συνεργασία ευρωπαϊκών δυνάμεων, των Φράγκων και των Βουργουνδών υπό την ηγεσία του Κάρολου Μαρτέλου, του πρώτου ηγέτη ευρωπαϊκών δυνάμεων που έζησε ποτέ, εναντίον των Αράβων του Αμπντούλ Ραχμάν Ιμπίν Αλ Γκαφίκι.* Τo 1816, 1084 χρόνια μετά τη μάχη του Πουατιέ, ο Ιωάννης Καποδίστριας, τότε Υπουργός Εξωτερικών της Ρωσίας, πρότεινε στον Τσάρο να δημιουργηθεί ένας ευρωπαϊκός συνασπισμός για να αντιμετωπίσει την οθωμανική πίεση της εποχής. Αλλά αυτό δεν συνέβη ποτέ. To 1849, ο πασίγνωστος μυθιστοριογράφος, ποιητής και δραματουργός Βίκτορ Ουγκώ, χρησιμοποίησε πρώτος τον όρο «Ηνωμένες Πολιτείες της Ευρώπης» στην ομιλία του στο Διεθνές Συνέδριο για την Ειρήνη στο Παρίσι.. 

Στις αρχές του 20ού αιώνα, έγινε μια νέα πρόταση για μια ομοσπονδιακή Ευρωπαϊκή Ένωση, από τον τότε πρωθυπουργό της Γαλλίας Aristide Briand, στην ομιλία του στη Γενική Συνέλευση της τότε Κοινωνίας των Εθνών (League of Nations) το 1929, η οποία παρά το γεγονός ότι συνάντησε υποστήριξη και από τους 26 Ευρωπαϊους αντιπροσώπους, δεν πέτυχε ποτέ.* Ωστόσο, το ξέσπασμα του 1ου και κυρίως του 2ου Παγκοσμίου Πολέμου και τον πολλών συμοφρών που προκλήθηκαν, δημιούργησε μια νέα ανάγκη συνεργασίας μεταξύ των ευρωπαϊκών εθνών. Αξιοσημείωτη είναι η πρόταση του πρώην πρωθυπουργού της Μεγάλης Βρετανίας Winston Churchil, ενός ανθρώπου που είχε ζήσει τη φρίκη των δύο Παγκοσμίων Πολέμων, το 1946 στο Πανεπιστήμιο της Ζυρίχης, όπου έκανε λόγο για τη δημιουργία των «Ηνωμένων Πολιτειών της Ευρώπης» και των πλεονεκτημάτων που θα είχε ένα τέτοιο εγχείρημα. Το 1948 διεξήχθη στην πόλη της Χάγης (Ολλανδία) το συνέδριο για την Ευρώπη. Προεδρεύον στο συνέδριο ήταν ο Winston Churchill, ενώ 800 αντιπρόσωποι συμμετείχαν. Τότε συστήθηκε η δημιουργία μιας ευρωπαϊκής συνέλευσης διαβούλευσης και  ενός ευρωπαϊκού ειδικού συμβουλίου, με στόχο την προετοιμασία της πολιτικής και οικονομικής ολοκλήρωση των ευρωπαϊκών κρατών.Επιπλέον προτάθηκε η θέσπιση ενός χάρτη ανθρωπίνων δικαιωμάτων του η οποίου η τήρηση θα εξασφαλιζόταν από τη δημιουργία δικαστηρίου. Ωστόσο, ο πρώτος επίσημος πανευρωπαϊκός οργανισμός διακυβέρνησης δημιουργήθηκε ένα χρόνο αργότερα, το 1949. Πρόκειται για το Συμβούλιο της Ευρώπης, του οποίου το καταστατικό υπογράφτηκε στις 4 Μαΐου του 1949, στο Λονδίνο του Ηνωμένου Βασιλείου και τέθηκε σε ισχύ στις 3 Αυγούστου του ιδίου έτους.* Το συμβούλιο της Ευρώπης χαρακτηρίστηκε ως το πρώτο μικρό βήμα προς την κατεύθυνση δημιουργίας των «Ηνωμένων Πολιτειών της Ευρώπης». Η αντιπροσώπευση στη Συνέλευση του Συμβουλίου ήταν ανάλογη με τον πληθυσμό. Ο μεγάλος περιορισμός του Συμβουλίου της Ευρώπης ήταν ότι είχε μονάχα τη δυνατότητα να κάνει συστάσεις. 

Η κατάσταση που επικράτησε στην Ευρώπη του 20ου αιώνα δημιούργησε επίσης έντονες ανησυχίες στους Αμερικανούς. Προκειμένου να αποφευχθούν περαιτέρω εντάσεις, οι Η.Π.Α δεσμεύτηκαν να υποστηρίξουν τα ευρωπαϊκά έθνη για τυχόν επικείμενους κινδύνους, σε μια περίοδο που για τους Αμερικάνους ο μεγαλύτερος εξ αυτών ήταν η Σοβιετική επιρροή των Ευρωπαϊκών κρατών. Αυτή η δέσμευση υλοποιήθηκε με το λεγόμενο σχέδιο Marshall, το οποίο ονομάστηκε υπό τον στρατηγό George Marshall. Παρείχε 13 δισ. Δολάρια, (88 δισ σε σημερινά δολλάρια) σε ευρωπαϊκά έθνη για να στηρίξει την οικονομική και κοινωνική τους ανάπτυξη. Εκείνη την εποχή, το ποσό αυτό αντιπροσώπευε μόλις το 2% του Ακαθάριστου Εγχώριου Προϊόντος των Η.Π.Α. Μεταξύ των χωρών που επωφελήθηκαν από το σχέδιο Marshall ήταν και η Ελλάδα. Μετά από αυτά τα γεγονότα ακολούθησε και ο σχηματισμός της Βορειοατλαντικής Συμμαχίας (Ν.Α.Τ.Ο), στις 4 Απριλίου του 1949 στην Ουάσινγκτον των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής από 12 χώρες της Ευρώπης και της Βόρειας Αμερικής.* 

Ωστόσο, το πιο κρίσιμο εκείνη την εποχή ήταν το ερώτημα: Τι θα συμβεί με τη Γερμανία; Η Γερμανία, μετά και τα γεγονότα που ακολούθησαν τη λήξη του 1ου Παγκοσμίου Πολέμου παρέμεινε απειλή και μετά το τέλος του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου και επομένως διοικούνταν υπώ ένα ειδικό καθεστώς από τις Μεγάλες Δυνάμεις. Έτσι για το γερμανικό ερώτημα υπήρχαν δύο ενναλακτικές λύσεις:  α) Να επικεντρωθούν οι δυνάμεις στη μειωμένη παραγωγή άνθρακα και χάλυβα στη Γερμανία, ύλες που χρησιμοποιούνταν την εποχή εκεινή για την ανάπτυξη όπλων β) εγκατάλειψη της Γερμανίας και  ένταξη της σε ένα καθεστώς παρακολούθησης έτσι ώστε να μην επαναληφθεί η ιστορία. Ωστόσο, η πιο φωτεινή λύση αποδείχθηκε εκείνη του Γάλλου υπουργού εξωτερικών Ρομπέρ Σουμάν, σε μια ομιλία του στις 9 Μαΐου του 1950 εμπνευσμένη από τον Ζαν Μοννέ, έναν γάλλο διπλωμάτη και οικονομολόγο αρχιτέκτονα της ευρωπαϊκής ενοποίησης, μαζί με τον οποίο παρουσίασε το «σχέδιο Σουμάν». Αυτό το σχέδιο αφορούσε τη δημιουργία μια ένωσης των βιομηχανιών άνθρακα και χάλυβα της Δυτικής Ευρώπης, η οποία είχε ως κεντρική ιδέα ότι καμία χώρα δεν θα μπορούσε να ξανακηρύξει πόλεμο εάν δεν είχε τον έλεγχο της παραγωγής άνθρακα και χάλυβα*, ενώ στόχευε και στη συμφιλίωση των δυτικών ευρωπαϊκών κρατών με τη Γερμανία, παρά τα όσα ο ίδιος υπέστη από το γερμανικό ναζιστικό καθεστώς και έχοντας  πλήρη συνείδηση ότι μόνο η διαρκής συμφιλίωση με τη Γερμανία θα μπορούσε να αποτελέσει τη βάση μιας ενωμένης Ευρώπης.* Σήμερα, στις 9 Μαΐου, ημερομηνία της ανακοίνωσης του σχεδίου Σουμάν γιορτάζεται κάθε χρόνο η «Ημέρα της Ευρώπης». Στις 3 Ιουνίου του 1950, το Βέλγιο, η Γαλλία, το Λουξεμβούργο, η Ιταλία, οι Κάτω Χώρες (Ολλανδία) και η Γερμανία προσυπογράφουν τη Διακήρυξη Σουμάν.*

Αφού πραγματοποιηθεί στις 15 Φεβρουαρίου του 1951 σύσκεψη της Γαλλίας, Ιταλίας, Λουξεμβούργου και Γερμανίας με σκοπό τη σύσταση της Ευρωπαϊκής Αμυντικής Κοινότητας, γεγονός το οποίο έχει σημασία για τα γεγονότα που ακολοθούν, στις 18 Απριλίου του 1951, έξι χώρες, η Γαλλία, η Γερμανία, το Βέλγιο, η Ιταλία, το Λουξεμβούργο και οι Κάτω Χώρες υπογράφουν την ιστορική συνθήκη των Παρισίων για τη δημιουργία της «Ευρωπαϊκής Κοινότητας Άνθρακα και Χάλυβα» (European Coal and Steel Community), με βάση το σχέδιο του Ρομπέρ Σουμάν. Έτσι, δημιουργήθηκε μια ενιαία υπερεθνική αρχή, η «Ανώτατη Αρχή» (High Authority), πρώτος πρόεδρος της οποίας ήταν ο Ζαν Μονέ και τέθηκαν υπό έλεγχο όλες οι μονάδες παραγωγής άνθρακα και χάλυβα της Γερμανίας και της Γαλλίας ενώ επιπλέον έπαψαν να υπάρχουν οι περιορισμοί στη διανομή μεταξύ των έξι συμμετέχοντων χωρών. Είναι αξιοσημείωτο το γεγονός ότι η θεσμική δομή της Ευρωπαϊκής Κοινότητας Άνθρακα και Χάλυβα αποτέλεσε πρότυπο για την δημιουργία των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων που δημιουργήθηκαν αργότερα.

Όπως αναφέρθηκε πριν, η Γαλλία, η Ιταλία, το Λουξεμβούργο και η Γερμανία είχαν ήδη από το 1951 ξεκινήσει προσπάθειες σύστασης μιας Ευρωπαϊκής Αμυντικής Κοινότητας. Ωστόσο, συχνά δεν αναφέρεται στα ιστορικά κείμενα ένα σημαντικό κομμάτι της ιστορίας της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης το οποίο έλαβε χώρα μεταξύ της ίδρυσης της ΕΚΑΧ το 1951 και της Συνθήκης της Ρώμης το 1957. Πρόκειται για το πρώτο σχέδιο κοινού ευρωπαϊκού συντάγματος ή της πρώτης απόπειρας για τη σύσταση μιας ευρωπαϊκής ομοσπονδίας, το 1953. Μια 26μελής επιτροπή με επικεφαλή τον γερμανό Χάινριχ φον Μπρεντάνο, σχεδίασε την ευρωπαϊκή πολιτική κοινότητα, συμπεριλαμβανομένης και της Ευρωπαϊκής Αμυντικής Κοινότητας. Το κείμενο αυτού του σχεδίου εγκρίθηκε από τη Γαλλία, την Ιταλία, το Λουξεμβούργο, τη Γερμανία, τις Κάτω Χώρες και το Βέλγιο σε μια συνάντηση επί του θέματος, όταν 70 εκπρόσωποι από τις έξι χώρες ψήφισαν ομόφωνα υπέρ, πλήν πέντε αποχών. Το κέιμενο είχε αρκετές ομοιότητες με το πρώτο σύνταγμα των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής του 1787. Έκανε λόγο για τη δημιουργία μιας υπερεθνικής κυβέρνησης, το ρόλο της οποίας θα είχε το εκτελεστικό συμβούλιο, καθώς και τη δημιουργία μιας ευρωπαϊκής εθνοσυνέλευσης, ενός κοινοβουλίου για την εκπροσώπηση των ευρωπαίων ενώ έκανε λόγο και για τη σύσταση γερουσίας τα μέλη της οποίας θα διορίζοταν από τα κοινοβούλια των κρατών-μελών. Παράλληλα θα ιδρύοταν και η Ευρωπαϊκή Αμυντική Κοινότητα. Θα υπήρχαν όπως σε κάθε άλλο κράτος δημοσιονομικές, οικονομικές, νομισματικές πολιτικές καθώς και κοινή ευρωπαϊκή δικαιοσύνη και ασφάλεια. Με την απόρριψη της Γαλλικής Εθνοσυνέλευσης για την Ευρωπαϊκή Αμυντική Ένωση στις 30 Αυγολυστου του 1954, το συγκεκριμένο κείμενο ακυρώθηκε οριστικά και έχει έκτοτε ξεχαστεί.

του Αριστοτέλη Σωμαράκη

Βιβλιογραφία: 

  1. Κουλουμπής, Θεόδωρος, 1995. Διεθνείς Σχέσεις: Εξουσία και Δικαιοσύνη, [1], [2], σ. 408-409, 
  2. Verhofstadt, Guy, 2015, Η ασθένεια της Ευρώπης και η αναγέννηση του ευρωπαϊκού ιδανικού, σ. 33-34

*Διαδικτυακές Πηγές:

  1.   Η μάχη του Πουατιέ (732)
  2.   When we were True Europeans, Wim de Wagt, 2016, socialeurope.eu
  3. The history of the European Union (europa.eu), [1],[2]
  4. The North Atlantic Treaty Organisation (state.gov)
  5. Ρομπέρ Σουμάν: ο αρχιτέκτονας του ευρωπαϊκού οικοδομήματος (europa.eu)
Αρέσει σε %d bloggers: