Το εμπόδιο των εθνικών ταυτοτήτων στην επίτευξη της Ευρωπαϊκής Ολοκλήρωσης

Scroll down to content

Η θεωρία της Ολοκλήρωσης

Το εγχείρημα της ολοκλήρωσης, αφορά την εν μέρει ή εν όλω κατάργηση των ξεχωριστών κανονιστικών συστημάτων, τη δημιουργία νομιμοποιητικών κοινωνικών προϋποθέσεων και την κατ’αυτό τον τρόπου δημιουργία νέων πολιτικών κοινοτήτων που είναι προϊόντα συγχώνευσης των προϋπορχόντων εθνών-κρατών. Σε αυτό το πλαίσιο, τα δύο σημαντικότερα ζητήματα που πρέπει να αντιμετωπιστούν είναι η άνιση ανάπτυξη στον χώρο και στον χρόνο και, επειδή δεν νοείται ύπαρξη κανονιστικού συστήματος χωρίς δικαιώματα, υποχρεώσεις, κανόνες και τρόπους επιβολής τους, του δικαίωμα άσκησης νομιμοποιημένης βίας.

Ως έννοια της ολοκλήρωσης σε επίπεδο κρατών μπορούμε να πούμε ότι είναι η παραχώρηση εθνικής κυριαρχίας και συντελεστών ισχύος προς ένα νέο κέντρικό σύστημα διαχείρησης και λήψης αποφάσεων το οποίο είναι υπερεθνικό και οδηγεί στην ομοσπονδία. Αλλιώς μπορούμε να θεωρήσουμε ότι είναι η διαδικασία πολιτικοποίησης δια της μεταφοράς στο νέο κέντρο αποφάσεων αρμοδιοτήτων ή λειτουργιών σε ζητήματα όπως η ασφάλεια, η εξωτερική πολιτική, η δικαιοσύνη, το νόμισμα, κλπ. 2 Για τον λόγο του ότι τα κράτη που παραχωρούν στοιχεία εθνικής κυριαρχίας στο νέο κέντρικό σύστημα, αυτό σημαίνει ότι αλλοιώνεται η άναρχη δομή του διεθνούς συστήματος αφού αυτό το νέο κεντρικό σύστημα, είτε είναι μια ομοσπονδία είτε υπερεθνική οργάνωση ασκεί τον έλεγχο πάνω στα κράτη-μέλη περιορίζοντας την ευελιξία τους στις λήψεις αποφάσεων. Άρα οι αποφάσεις λαμβάνονται από τον πυρήνα και επιβάλλονται σε όλα τα μέλη.

Οι αδυναμίες επίτευξης της Ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης:

Οι υποστηρικτές του ρεαλισμού που αντιλαμβάνονται ότι με το υπάρχον status quo τα κράτη πρωταρχικά λειτουργούν με βάση το εθνικό συμφέρον, θεωρούν τις θεωρίες ολοκλήρωσης ως κάτι εξαιρετικά ιδεαλιστικό και ένα “όνειρο” που δεν πρόκειται να εφαρμοστεί ποτέ και σε αυτό παίζει ρόλο το ζήτημα της εθνικής ταυτότητας. Οι θεωρίες ολοκλήρωσης δεν καλύπτουν όλα τα ζητήματα με αποτέλεσμα να μην υπάρχει ολοκληρωμένη προσέγγιση αγνοώντας τον ρεαλισμό και την υπάρχουσα κατάσταση του διεθνούς συστήματος, ενώ δεν υπάρχει η εξήγηση στο πως θα εφαρμοστεί η ολοκλήρωση έτσι όπως οραματίζεται και το πως θα ενσωματωθεί μέσα στις εθνικές ταυτότητες.

Αρχικά, δεν έχουν οριστεί ακριβώς τα στάδια που θα οδηγήσουν στην διαδικασία της ολοκλήρωσης. Δεύτερον, έχει αποδειχτεί ότι οι ιδέες περί ολοκλήρωσης είναι ξεπερασμένες αφού οι εξελίξεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης και του διεθνούς πολιτικού συστήματος προχωρούν ραγδαία. Ουσιαστικά, πρόκειται για μερικώς επιτυχημένες προσπάθειες προσέγγισης μίας ασαφούς διαδικασίας. Ένα εύλογο ερώτημα που θέτει ο απλός κόσμος είναι γιατί στην Ευρωπαϊκή Ένωση δεν εφαρμόστηκε η ολοκλήρωση όπως αυτή εφαρμόστηκε στις Η.Π.Α; Ο Δημήτρης Γκίκας απαντά: “Οι Η.Π.Α, για να αναφέρουμε ένα παράδειγμα, συστάθηκαν σε τελείως διαφορετική βάση. Πρόκριναν ένα οικονομικό μοντέλο ανάπτυξης, το οποίο θα αποδεχόταν κυρίως όχι την εθνική διαφορετικότητα του κάθε πολίτη (αυτή ούτε που απασχόλησε τους “πατέρες” των Αμερικανών), αλλά την ικανότητα προσαρμογής στις οικονομικές συνθήκες, ανεξαρτήτως της εθνικής διαφορετικότητας. Όλα, δηλαδή υπηρετούν την παραγωγή χρήματος κι όχι την παράδοση, την εθνική κουλτούρα ή τον τρόπο ζωής. Το αντίθετο, βέβαια συμβαίνει στην Ευρώπη. Η Ευρωπαϊκή ήπειρος έχει να επιδείξει μια εντελώς διαφορετική κουλτούρα, περισσότερο εθνοκεντρική. Καλλιεργήθηκε, αυτό τουλάχιστον επιχειρήθηκε στα πρώτα της βήματα, η αποδοχή και ο ισότιμος σεβασμός κάθε εθνικής ταυτότητας, την οποία ο κάθε λαός ελεύθερα υπηρετεί και αναδεικνύει.»

Επιπρόσθετα, η Ευρωπαϊκή Ένωση οικοδομήθηκε στα πλαίσια της αρχής σεβασμού εθνικής κυριαρχίας και ταυτότητας με τα κράτη οικειοθελώς να παραχωρούν στοιχεία εθνικής κυριαρχίας ανάλογα με την εξέλιξη και την διαδικασία της ολοκλήρωσης που ακολουθούσε. Εκεί που τα εθνικά κράτη αποδέχτηκαν να παραχωρήσουν την εθνική τους κυριαρχία είναι σε τεχνικά και οικονομικά θέματα και λιγότερο σε πολιτικά, πάντοτε λειτουργώντας στο επίπεδο της συνεργασίας όπου τα κράτη θεωρητικά παραμένουν κυρίαρχα και μπορούν να λαμβάνουν σημαντικές αποφάσεις στο εσωτερικό τους, να ασκούν την δική τους πολιτική με βάση τα εθνικά τους συμφέροντα χωρίς τους επιβάλλεται τι θα πράξουν από τον κεντρικό θεσμό της Ένωσης.

Ένα άλλος λόγος που τα κράτη απορρίπτουν την πλήρη ολοκλήρωση και γενικότερα την ένωση κρατών για μια Ευρωπαϊκή ταυτότητα είναι η θεωρία του κλασικού ρεαλισμού στον οποίο τα κράτη που δρουν ορθολογικά στο διεθνές σύστημα υιοθετούν αυτή την θεώρηση με αποτέλεσμα να είναι επιφυλακτικά ως προς την αμοιβαιότητα των συμφερόντων σε περίπτωση μιας ολοκλήρωσης. Γράφει ο καθηγητής κ. Κουσκουβέλης: “το ότι οι διεθνείς οργανισμοί είναι δημιουργήματα και εργαλεία στα χέρια των ισχυρών. Τόσο οι διεθνείς οργανισμοί όσο και οι συμμαχίες υπάρχουν για να υφίστανται σταθερα κοινά συμφέροντα και ανάλογα με την ισχύ των κρατών-μελών. Η ισχύς αυτή και η ικανότητα επηρεασμού της εξωτερικής πολιτικής των κρατών μεταξύ τους, θα μπορούσαμε να ερμηνεύσουμε, είναι αποτέλεσμα πρόσκαιρων αθροισμάτων και όχι μονιμότερων ενδοδυναμικών συνδυασμών που προκύπτουν.”

Το πρόβλημα με τις θεωρίες ολοκλήρωσης είναι ότι δεν έλαβαν υπόψην τους τα στοιχεία της εθνικής ταυτότητας (κοινή γλώσσα, κοινό πολιτισμό, κοινή θρησκεία και φυλετική καταγωγή σε μερικούς που την υποστηρίζουν ως στοιχείο αλλά και την κοινή ιστορία) και την βαρύτητα της. Εξαιτίας των παραπάνω στοιχείων, είναι δύσκολο να είμαστε αισιόδοξοι για μια ολοκλήρωση, διότι η Ευρώπη είναι μια ήπειρος βαθιά εθνοκεντρική με ποικίλα έθνη που διαφέρουν σε μεγάλο βαθμό το ένα με το άλλο και αρκετά από αυτά δίνουν μεγάλη αξία και βαρύτητα στην εθνική ταυτότητα, πράγμα το οποίο αποδεικνύεται σήμερα. Επίσης,οι πολιτικές και κοινωνικές κουλτούρες μεταξύ των κρατών δεν συμβιβάζονται μεταξύ τους και αποτελούν ένα εμπόδιο για την πλήρη ενοποίηση της Ευρώπης έτσι όπως την οραματίζονται οι φεντεραλιστές, λειτουργιστές και νεολειτουργιστές. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα, οτιδήποτε πέρα από την εθνική ταυτότητα να θεωρείται ως κάτι ξένο που δύσκολα θα θα υιοθετηθεί. Ο Ντε Γκωλ ήταν αυτός που τόνισε την σημασία της εθνικής ταυτότητας και ότι δεν μπορεί να αντικατασταθεί από μια νέα Ευρωπαϊκή ταυτότητα.

Η απόρριψη του Ευρωσυντάγματος το 2005 στην Γαλλία μετά από δημοψήφισμα με ποσοστό 54% και στην Ολλανδία με 61,6% αποτελεί ακόμα ένα παράδειγμα απόρριψης των υποστηρικτών της ολοκλήρωσης. Για την επιτευχθεί ένα τόσο μεγάλο εγχείρημα χρειάζεται να διαθέτει το δικό του σύνταγμα το οποίο θα είναι ανώτερο από τα εθνικά συντάγματα, φθάντοντας μέχρι και στο να τα αντικαταστήσει και να εφαρμόζεται αυστηρά από όλα τα κράτη-μέλη. Στην Ευρώπη υπάρχει μεγάλο χάσμα μεταξύ Βορρά-Νότου που φέρνει ως αποτέλεσμα την έλλειψη εμπιστοσύνης αλλά και αρκετές φορές την αντιπαλότητα. Για παράδειγμα, είναι γνωστή η αντίληψη των ανεπτυγμένων χωρών του Βορρά προς τα κράτη του Νότου που τα χαρακτηρίζουν μη υπεύθυνα, διεφθαρμένα και πώς εκμεταλλεύονται τα Ευρωπαϊκά κονδύλια. Από την άλλη έχουμε τα κράτη του Νότου που χαρακτηρίζουν τα κράτη του Βορρά ως συμφεροντολόγα που επιβάλλουν σκληρή λιτότητα και πολιτικές δίχως ίχνος αλληλεγγύης παρά μόνο το οικονομικό συμφέρον. Αυτές οι αντιλήψεις που δημιουργήθηκαν ισχύουν και στις κοινωνίες των κρατών.Για παράδειγμα μιλώντας λαϊκά, ο Γερμανός αρνείται την ομοσπονδιοποίηση διότι ο εκμεταλλευτής Έλληνας θα τα απορροφήσει ή “γιατί να δώσω τα χρήματα μου για να ικανοποιηθούν οι ανίκανοι του Νότου;” είναι μερικά παραδείγματα διχασμού που επικρατούν στην Ευρώπη.

Στην περίπτωση μιας ολοκλήρωσης όπως την οραματίζονται οι υποστηρικτές της, οι αποφάσεις θα λαμβανόταν από ένα νέο κεντρικό φορέα και τα κράτη δεν θα είχαν την δυνατότητα να ασκήσουν την δική τους πολιτική με βάση το εθνικό τους συμφέρον. Εδώ είναι το σημείο όπου η εθνική ταυτότητα έρχεται σε σύγκρουση με αυτή την ιδέα. Στην Ευρώπη, πολλά κράτη, κυρίως της Ανατολικής Ευρώπης, δίνουν μεγάλη βαρύτητα στην εθνική ταυτότητα και αυτό αποδεικνύεται από τις πολιτικές μετανάστευσης που υιοθέτησαν χώρες όπως είναι η Αυστρία, Ουγγαρία και οι γειτονικές χώρες της Ελλάδας κλείνοντας τα σύνορα προς τους μετανάστες και πρόσφυγες. Αυτές οι χώρες, κυρίως η Αυστρία και Ουγγαρία δηλώνουν ότι οι μετανάστες θα αλλοιώσουν την εθνική ταυτότητα της χώρας και ότι παλεύουν για μια Χριστιανική Ευρώπη δίνοντας αξία στην δική τους κουλτούρα, ιστορία και έθνος. Μερικές δηλώσεις από τον Ορμπάν της Ουγγαρίας: “Η κύρια αποστολή της νέας κυβέρνησης θα είναι να διαφυλάξει την ασφάλεια και τη χριστιανική κουλτούρα της Ουγγαρίας[…], μια χριστιανική δημοκρατία[…],Εργαζόμαστε για να οικοδομήσουμε μια παλαιάς σχολής χριστιανική δημοκρατία, ριζωμένη στις ευρωπαϊκές παραδόσεις … πιστεύουμε στη σημασία του έθνους και στην Ουγγαρία δεν θέλουμε να παραχωρήσουμε έδαφος σε οποιαδήποτε υπερεθνική επιχείρηση ή πολιτική αυτοκρατορία.”

Με βάση το παράδειγμα του Ορμπάν, μπορούμε να αντιληφθούμε τον λόγο που τα κράτη δεν επιθυμούν την ολοκλήρωση και εναντιώνονται στους φεντεραλιστές: είναι η έλλειψη δυνατότητας λήψης πολιτικών αποφάσεων με βάση το εθνικό συμφέρον. Θα πρέπει να πουμε ότι στην Ευρωπαϊκή Ένωση των 28 κρατών-μελών είναι αυτονόητο ότι κάθε κράτος έχει την δική του εξωτερική πολιτική και το δικό του εθνικό συμφέρον με αποτέλεσμα η εφαρμογή της ολοκλήρωσης να θεωρείται δύσκολη εώς και αδύνατη από την στιγμή που δεν υπάρχει η συναίνεση. Πως γίνεται να περιμένουμε μια ομοσπονδία από την στιγμή που ένα τόσο σημαντικό κράτος με παγκόσμια δύναμη όπως είναι το Ηνωμένο Βασίλειο είναι σε διαδικασία αποχώρησης από την Ένωση;

Εξηγεί η Lauren Mclaren: “Η αντιπάθεια για την Ευρωπαϊκή Ένωση δεν είναι μόνο από τον υπολογισμό του κόστους και της ωφέλειας απο αυτήν αλλά από την εχθρότητα προς τους άλλους πολιτισμούς.[…]η Ε.Ε. είναι μια πολιτεία που δημιουργείται και αυτό απειλεί όχι μόνο την εκτελεστική αυτονομία των εθνικών θεσμών αλλά και θεμελιώδης αξίες εθνικής κυριαρχίας και ταυτότητας.” Η McLaren αντιλαμβάνεται τις συνέπεις της διαδικασίας από την άποψη ότι οι πολίτες φοβούνται την πολιτιστική πολυμορφία και την πολιτισμική υποβάθμιση που θα υποστούν από την Ευρωπαϊκή Ολοκλήρωση. Καταλήγουμε στο συμπέρασμα ότι όσο πιο ισχυρή η αίσθηση της εθνικής ταυτότητας, τόσο λιγότερη είναι η υποστήριξη για την Ολοκλήρωση.

Όπως αναφέραμε και πιο πριν, η ολοκλήρωση δεν μπορεί να εφαρμοστεί από την στιγμή που δεν υπάρχει η συναίνεση και η πολιτική βούληση οπότε θα παραμείνει μέχρι το επίπεδο της διακρατικής συνεργασίας με βασικότερο κίνητρο τα οικονομικά συμφέροντα. Οι όποιες εξελίξεις στην Ένωση αναπτύσσονται από την θέληση των κρατών και όχι με την βία. Η μόνη περίπτωση που εφαρμόστηκε η ολοκλήρωση και οι αποφάσεις λαμβάνονταν από την κεντρική εξουσία και επιβάλλονταν σε όλα τα μέλη ήταν στην Σοβιετική Ένωση, μόνο που αυτό επιτεύχθηκε με την βία και την στρατιωτική ισχύ και όχι οικειοθελώς από τα κράτη.

Η διαδικασία της ολοκλήρωσης έχει δείξει ότι τα Ευρωπαϊκά έθνη-κράτη έχουν συγχρόνως εκφράσει την θέληση τους να υποστηρίξουν την διαδικασία ολοκλήρωσης ανάλογα και βασισμένα με τις εθνικές πολιτικές και το πεδίο της ολοκλήρωσης, ενώ την ίδια ώρα φάνηκαν απρόθυμοι να υιοθετήσουν ομοσπονδιακά στοιχεία. Η πολιτική ολοκλήρωση είναι δυνατή εκτός των ορίων του συμβατικού ομοσπονδιακού προτύπου. Η μακρόχρονη ελάχιστη συναίνεση στην κοινή εξωτερική πολιτική και την ασφάλεια δεν ικανοποιεί τα πολιτικά κριτήρια συντονισμένης δράσης. Η θεσμική εφαρμογή του πλαισίου ελάχιστης συναίνεσης και η απουσία ιδεολογικού προτύπου για την ολοκλήρωση έχουν οδηγήσει σε περιθωριοποίηση της Ένωσης στις διεθνείς σχέσεις. Η ευρωπαϊκή ολοκλήρωση πελαγοδρομεί μεταξύ θεωρίας και εγκαθίδρυσης θεσμών. Έχει αντιμετωπιστεί βασικά, αν όχι αποκλειστικά, ως νομική διαδικασία προσανατολισμένη σε θεσμούς και διαμόρφωση πολτικών. Με τον τρόπο αυτό οι Θεωρίες Ολοκλήρωσης κρύβουν την ανάγκη δημιουργίας μίας στρατηγικά προσανατολισμένης πολιτιστικής κοινότητας ευρωπαϊκών κρατών.

Γενικότερα, υπάρχουν αρκετές λεπτομέρειες που αποδείχνουν ότι η κοινωνία δεν ειναι έτοιμη και είναι αμφίβολο αν θα είναι, για το ενδεχόμενο της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης. Αυτά λαμβάνοντας υπόψην και την απουσία των εκφραστών των θεωριών ολοκλήρωσης για τον τρόπο και την διαδικασία που αυτές θα επιτευχθούν. Στο εσωτερικό των κρατών, η ενημέρωση, παιδεία και το εκπαιδευτικό σύστημα παραμένουν εθνικά και όλοι οι πολίτες είναι συνηθισμένοι σε αυτό. Υπάρχει η απουσία μέσα στην κοινωνία της ιδέας και της αντίληψης της ολοκλήρωσης. Για παράδειγμα, δεν παρατηρούμε να γιορτάζονται έντονα και με μεγάλη αξία οι Ευρωπαϊκές γιορτές, μονάχα οι εθνικές εορτές. Ακόμα και κατά τη διάρκεια της ημέρας της Ευρώπης στις 9 Μαϊου δεν παρατηρούμε τον οποιονδήποτε ενθουσιασμό από την κοινωνία. Οι οποιεσδήποτε αργίες στα κράτη είναι λόγω εθνικών εορτών και όχι Ευρωπαϊκών. Στη συνέχεια, στο εκπαιδευτικό σύστημα των κρατών, η διδασκαλία και η απόκτηση γνώσης αφορούν τον πολιτισμό και την κουλτούρα του έθνους. Όταν για παράδειγμα διδάσκεται η διεθνής ιστορία,επιχείρείται η διασύνδεση της με την εθνική ιστορία. Δεν υπάρχει η παραμικρή αναφορά στις αξίες και στα ιδεώδη της Ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης. Μέσω των παραπάνω παραδειγμάτων καταλαβαίνουμε ότι η κοινωνία με τον τρόπο που αναπτύσσεται δυσκολεύεται να αντιληφθεί και να κατανοήσει την Ευρωπαϊκή ολοκλήρωση θεωρώντας την ως απειλή και ως ένα εγχείρημα που εξυπηρετεί τα συμφέροντα των ισχυρών κρατών και την επιβολή αυτών στα πιο αδύναμα. Αυτό εξηγείται από το γεγονός ότι η κοινωνία σε κάθε κράτος συμπεριφέρεται και δρα με βάση το συναίσθημα και όχι τον ορθολογισμό με αποτέλεσμα πολλές φορές κάποιες αποφάσεις που έπρεπε να υιοθετηθούν απορρίφθηκαν από την κοινωνία (παραδείγματα: το Ευρωσύνταγμα, Brexit) χωρίς να γίνονται αντιληπτές οι συνέπειες.

Συμπέρασμα:

Η εξέλιξη της Ευρωπαϊκής ηπείρου μετά τον 2ο Π.Π επηρεάστηκε από τον Γάλλο Ντε Γκώλ ο οποίος ήταν ο εκφραστής της διακυβερνητικής προσέγγισης. Ο Ντε Γκωλ τασσόταν υπέρ μιας διακυβερνητικής συνεργασίας λήψεων κοινών αποφάσεων με την προϋπόθεση ότι υπάρχει σεβασμός του εθνους-κράτους και των συμφέροντων του. Δηλαδή δεν υποστήριζε τη μορφή της ολοκλήρωσης που θα υποβάθμιζε σε μεγάλο βαθμό την εθνική κυριαρχία την άκηση και επιβολή νέων πολιτικών προς ένα νέο κεντρικό φορέα. Γι’αυτό, έκανε λόγο για την “Ευρώπη των Πατρίδων” στο πλαίσιο της οποίας η λαϊκή κυριαρχία ασκείται στο επίπεδο του έθνους-κράτους.

Ο Ντε Γκωλ, με τη στάση που κράτησε το 1966 ως προς τη λειτουργία των οργάνων της Ευρωπαϊκής Κοινότητας, όχι μόνον επέβαλε το δικό του μοντέλο διακρατικής συνεργασίας, αλλά ανάγκασε και τους αναλυτές της θεωρίας της ολοκλήρωσης, όπως θα διαπιστώσουμε στη συνέχεια, να προσαρμόσουν τις θεωρίες τους στο “φαινόμενο Ντε Γκωλ”. Μερικές από τις θέσεις του είναι: “Για να οικοδομήσεις κάτι που θα κρατήσει επιβάλλεται να έχει ως θεμέλιο τις πραγματικότητες. Ε! λοιπόν, αυτές οι πραγματικότητες [στην Ευρώπη] είναι εθνικές(…)Σε ποια βάθη αυταπάτης έπρεπε, αλήθεια, να φτάσει κανείς για να πιστέψει πως τα ευρωπαϊκά έθνη που σφυρηλατήθηκαν επ΄αιώνες με τεράστιες προσπάθειες και οδύνες, καθένα με την ιστορία του, τη γεωγραφική του θέση, τη γλώσσα του, τις παραδόσεις του, τους θεσμούς του, θα μπορούσαν με τη θέλησή τους να πάψουν να είναι οι εαυτοί τους και θα δέχονταν να σχηματίσουν ένα και μόνο κράτος”.

Παρατηρούμε λοιπόν ότι ο Ντε Γκωλ θέτει το ζήτημα της εθνικής ταυτότητας, πως αυτή δεν μπορεί να αντικατασταθεί, ούτε να υποβαθμιστεί από μια νέα ευρωπαϊκή ταυτότητα. Εδώ ξεκάθαρα κυριαρχεί ο ρεαλισμός στην διατήρηση της εθνικής ταυτότητας και κυριαρχίας. Αυτή η προσέγγιση του Ντε Γκωλ κυριάρχησε και ισχύει μέχρι και σήμερα σε μεγάλο βαθμό. Αυτός είναι και ο λόγος που η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν προχώρησε στην μερική και όχι στην πλήρη ολοκλήρωση, παραμένοντας ένας διακρατικά υπερεθνικός οργανισμός. Σύμφωνα με τον Ντε Γκωλ, η “Ευρώπη των Πατρίδων” θα μπορούσε να οικοδομηθεί ως ένα σύστημα δημοκρατικών κρατών που αφενός θα αντισταθμίζουν τον ηγεμονισμό των υπερδυνάμεων και αφετέρου θα λειτουργούν σταθεροποιητικά υιοθετώντας μετριοπαθείς θέσεις και ειρηνευτικές διαμεσολαβήσεις.

του Ιβάν Σωτηριάδη

Βιβλιογραφία:

1. Παναγιώτης Ήφαιστος, Θεωρία Διεθνού και Ευρωπαϊκής Ολοκλήρωσης, Ε’ έκδοση Αθήνα 2006, Εκδόσεις ΠΟΙΟΤΗΤΑ

2. Γεώργιος Μ. Σπυρόπουλος, Διεθνείς Σχέσεις: Ρεαλιστική Προσέγγιση – Θεωρία και Πράξη, 2010, Εκδόσεις ΠΟΙΟΤΗΤΑ

3. Ηλίας Ι. Κουσκουβέλης, Εισαγωγή στις Διεθνείς Σχέσεις, Ε’ έκδοση Αθήνα 2007, Εκδόσεις ΠΟΙΟΤΗΤΑ

4. George Voskopoulos, Translantic Relations and European Integration – Realities and Dilemmas, The Icfai University Press, 2006, India

Ηλεκτρονικές πηγές:

1. Δημήτρης Γκίκας, Ο φεντεραλισμός και εθνική κυριαρχία (λόγος αποδομητικός), Ηλεκτρονική εφημερίδα: Ελεύθερη ζώνη, http://elzoni.gr/html/ent/358/ent.19358.asp

2. Μαριλιας Παπαθανασιου, Εφημερίδα “Η καθημερινή”, 2005, https://goo.gl/D3d5Cr

3. Ηλεκτρονική εφημερίδα “Documento”, “Εθνικιστικό παραλήρημα Όρμπαν: Θα διαφυλάξουμε την χριστιανική κουλτούρα της χώρας από τους μετανάστες”, 2018, https://goo.gl/hBiL39

4. Gary Marks and Liesbet Hooghe, National Identity and Support for European Integration, Berlin 2003, https://goo.gl/HNVPmP

5. Λάμπρος Μητράκας, Ευρωπαϊκή Ένωση και Ετερότητα, Διπλωματική εργασία, ΠΑΜΑΚ, 2010, http://dspace.lib.uom.gr/handle/2159/14385

Αρέσει σε %d bloggers: